23 juni 2009, 10 uur ´s avonds, op het Zonne-eiland in het Titicacameer, Bolivië. In de verte, op het Maaneiland, knalt het vuurwerk en flakkert het vuur. Net als in Spanje wordt de Noche de San Juan (de Nacht van de Heilige Johannes) uitbundig gevierd rond 21 juni. Het begin van de winter, en op vierduizend meter hoogte is het hier niet even warm als op de stranden van Valencia, maar dat hoeft geen probleem te zijn. De ligging van het Titicacameer is er niet minder indrukwekkend om. Het Titicacameer, dat is een reusachtig diepblauw meer omgeven door de besneeuwde toppen van de Andes. Het Titicacameer, dat is ook de tweede grootste zoetwaterreserve van Zuid-Amerika, geklemd tussen Bolivië en Peru.
In mijn verbeelding is het Titicacameer altijd een van die zeldzame mythische plaatsen op aarde geweest, net als Timboektoe en Zanzibar. Het meer is mij gehuld in een nevel van mystiek exotisme die ik probeer te begrijpen, nu ik hier zit, met uitzicht op het meer. Met sacraliteit heeft het van doen. Voor de Aymara´s, die in deze streken wonen, is het meer altijd heilig geweest. Volgens de overlevering werd op het Zonne-eiland de Zon geboren, mannelijk en krachtig. En op het Maaneiland werd de Maan geboren, vrouwelijk en lieflijk. Uit het huwelijk tussen Zon en Maan ontsproot Pacha Mama, moeder Aarde. Respect voor het leefmilieu is voor de Aymara´s dan ook een religieus beginsel.
De Noche de San Juan kwam pas later hierheen, nadat Francisco Pizarro in de eerste helft van de zestiende eeuw deze contreien ontdekte. Dat was een kleine eeuw nadat de Inca´s vanuit Cuzco de Aymaracultuur rond het Titicacameer bij hun rijk hadden ingelijfd. Met de Spanjaarden kwam ook de verering van de Maagd Maria. Met de nodige repressie en geloofsijver vermengde de verering van Pacha Mama zich met de verering van de Heilige Maagd. Al snel verrrichte zij hier enkele mirakels en ter harer ere werd een reusachtige witte kathedraal gebouwd in Copacabana. Copacabana, niet te verwarren met het gelijknamige Copacabana in Rio de Janeiro, was al onder de Inca´s een heilige plaats. Onder de Spanjaarden echter werd dit een bedevaartsoord van formaat, te vergelijken met Scherpenheuvel. Maria-beelden worden hier verkocht in alle formaten, in alle kleuren, al dan niet onder een stolp van glas.
Hoe hard ook geprobeerd is de religieuze alteriteit uit te strijken, de oude religieuze gebruiken zijn zeker nog niet uitgeblust. Getuige daarvan is het Aymara-nieuwjaar, dat elk jaar op 21 juni gevierd wordt tussen de ruïnes van Tiahuanaco. Ongeveer van zeshonderd vóór Christus tot negenhonderd na Christus was Tiahuanaco het religieuze en politieke hart van een hoog ontwikkelde beschaving. De jaarkalender van de Tiahuanacano´s, die erg onderlegd waren in de astronomie, begint op de kortste dag van het jaar. In het zuidelijk halfrond is dat 21 juni. Dit wordt nog steeds massaal gevierd, en niet alleen in Tiahuanaco, maar in alle Aymara-gemeenschappen in Bolivië. Vorig jaar was Evo Morales, Boliviaans president en zelf Aymara, erbij in Tiahuanaco. Dit jaar werd het nieuwe jaar 5517 feestelijk ingezet. Een feest dat zo oud is, valt niet zomaar weg te slaan uit het collectieve geheugen. De hele nacht van twintig op 21 juni wordt er elk jaar in de vrieslucht van Tiahuanaco gedanst en gefeest dat het een lieve lust is. Voor sommigen is het gewoon een goed festival, voor anderen zit er heel wat meer achter. Een tijdje voor zonsopgang verzamelt iedereen bij de ruïnes, om te zien hoe de eerste zonnestralen door de Poort van de Zon schijnen. De eerste zonnestralen van het nieuwe jaar laat je dan op je handpalmen schijnen; zij geven je energie. Duizenden handen gaan dan de lucht in, de Zon schijnt, muziek ontbrandt en de massa breekt uit in een spontaan gedans in de ochtendstond.
De Heilige Maagd en Pacha Mama: het syncretisme valt je hier op. Wat ook niet te miskennen valt, is het toegenomen cultureel zelfbewustzijn van de Aymara´s, zeker nu een van hen, Evo Morales in 2006 president geworden is. Daarmee hebben de Aymara´s en andere oorspronkelijke etnieën de ultieme publieke erkenning gekregen van hun levensstijl en van hun identiteit. Evo Morales´ foto hangt hier overal op, zijn populariteit onder de Aymara´s is nog steeds ongekend hoog. Een renaissance van de Aymara-cultuur.
24 juni, Isla del Sol, Titicacameer, Bolivië
